Luka w wiedzy sędziów w zakresie dowodów cyfrowych: od ustaleń technicznych do wniosków prawnych
Autor: Dr. Shani Roffeh, Adv
Opublikowano
Dowody cyfrowe, zeznania biegłych, kompetencje sędziowskie i rzetelność podejmowania decyzji prawnych
Abstrakt
Dowody cyfrowe stały się nieodzownym elementem współczesnych postępowań sądowych. Ustalając sporne fakty, sądy coraz częściej opierają się na dokumentach elektronicznych, zapisach z urządzeń mobilnych, komunikacji cyfrowej, metadanych, nagraniach z monitoringu, informacjach przechowywanych w chmurze oraz badaniach z zakresu informatyki śledczej.
Pomimo rosnącego znaczenia dowodów cyfrowych pozostaje zasadnicze wyzwanie: zdolność gromadzenia i analizowania informacji cyfrowych nie musi odpowiadać zdolności sędziów i prawników do krytycznej oceny ich wiarygodności technicznej, ograniczeń interpretacyjnych i znaczenia dowodowego.
Wyzwanie to wykracza poza znajomość zagadnień technicznych. Dotyczy rozróżnienia między danymi cyfrowymi, ustaleniami z badań kryminalistycznych, interpretacją biegłego a wnioskami prawnymi.
W mojej książce specjalistycznej, dostępnej w aktualnym wydaniu na Amazon, zbadałam szczególne cechy dowodów cyfrowych, w tym autentyczność, zabezpieczanie, łańcuch pieczy nad materiałem dowodowym, metadane, znaczniki czasu, pozyskiwanie danych do celów informatyki śledczej oraz dowodowe implikacje procesów technologicznych.
Późniejsze inicjatywy badawcze i edukacyjne podejmowane przez Narodowy Instytut Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych (NIJ) oraz Narodowy Instytut Standaryzacji i Technologii (NIST) uwypukliły potrzebę pogłębiania wiedzy naukowej wśród prawników oraz poprawy skuteczności wykorzystywania dowodów kryminalistycznych w postępowaniach sądowych.
Niniejszy artykuł analizuje lukę w wiedzy sędziów w zakresie dowodów cyfrowych i proponuje ramy koncepcyjne służące ocenie relacji między ustaleniami technicznymi, opiniami biegłych a ustaleniami sądu.
Jego główna teza głosi, że sama edukacja technologiczna jest niewystarczająca. Sądy potrzebują również uporządkowanych metod analitycznych, które umożliwiają sędziom i prawnikom identyfikowanie założeń, ograniczeń, niepewności oraz alternatywnych wyjaśnień leżących u podstaw wniosków z zakresu informatyki śledczej.
Słowa kluczowe: dowody cyfrowe, informatyka śledcza, kompetencje sędziowskie, zeznania biegłych, wiarygodność badań kryminalistycznych, łańcuch pieczy nad materiałem dowodowym, metadane, dowody elektroniczne, NIST, NIJ, sztuczna inteligencja, prawo cyberprzestrzeni.
1. Wprowadzenie: rosnąca zależność sądów od dowodów cyfrowych
Relacja między prawem a technologią zasadniczo zmieniła charakter dowodów przedstawianych w postępowaniach sądowych.
Tradycyjnie sądy opierały się w znacznej mierze na dokumentach w postaci fizycznej, zeznaniach naocznych świadków, przedmiotach materialnych oraz innych formach dowodów, których cechy często można było badać poprzez bezpośrednią obserwację.
Obecnie znaczna część dowodów przedstawianych w postępowaniach cywilnych i karnych pochodzi z systemów cyfrowych.
Wiadomości e-mail, umowy elektroniczne, rejestry telefonii komórkowej, dane przechowywane w chmurze, komunikacja w mediach społecznościowych, nagrania z monitoringu, dzienniki komputerowe i dane lokalizacyjne mogą wpływać na ustalenia sądu.
Dowody cyfrowe nie ograniczają się już do dochodzeń dotyczących cyberprzestępczości czy sporów z zakresu własności intelektualnej. Pojawiają się w sporach pracowniczych, postępowaniach z zakresu prawa rodzinnego, sporach handlowych, sprawach o roszczenia z tytułu szkód na osobie, postępowaniach karnych i postępowaniach administracyjnych.
Rosnące wykorzystanie dowodów cyfrowych rodzi jednak zasadniczą trudność.
Informacje przedstawiane sądowi mogą wydawać się proste, podczas gdy procesy technologiczne odpowiedzialne za ich generowanie, przechowywanie, modyfikowanie lub interpretowanie pozostają złożone.
Znacznik czasu może pozornie ustalać, kiedy nastąpiło zdarzenie. Zapis lokalizacji może pozornie wskazywać, gdzie przebywała dana osoba. Raport wygenerowany komputerowo może pozornie dostarczać obiektywnej rekonstrukcji zdarzeń.
Jednak każdy z tych wniosków może zależeć od założeń, które nie są bezpośrednio widoczne w samym materiale dowodowym.
W mojej książce specjalistycznej omówiłam wyzwania związane ze stosowaniem tradycyjnych pojęć prawa dowodowego do informacji generowanych przez systemy cyfrowe.
Zasadnicza obawa dotyczyła tego, że dowodów cyfrowych nie zawsze można oceniać przy zastosowaniu tych samych założeń co w przypadku dowodów materialnych.
Niniejszy artykuł rozwija tę dyskusję, analizując powiązane pytanie:
W jaki sposób sędziowie mogą samodzielnie oceniać wiarygodność wniosków z zakresu informatyki śledczej, skoro wiedzę techniczną niezbędną do ich interpretacji posiadają przede wszystkim biegli?
Odpowiedź wymaga czegoś więcej niż znajomości terminologii technologicznej. Wymaga uporządkowanego podejścia do oceny tego, w jaki sposób informacje cyfrowe stają się dowodami z zakresu informatyki śledczej, a ostatecznie podstawą wniosku prawnego.
2. Dowody cyfrowe zasadniczo różnią się od dowodów materialnych
2.1 Charakter informacji cyfrowych
Dowody materialne obejmują zasadniczo przedmioty materialne, które można zidentyfikować, zabezpieczyć i zbadać.
Natomiast dowody cyfrowe obejmują informacje przechowywane lub przetwarzane za pośrednictwem systemów elektronicznych.
Ich znaczenie dowodowe może zależeć od struktur plików, systemów operacyjnych, aplikacji, protokołów komunikacyjnych, mechanizmów przechowywania danych i procesów zautomatyzowanych.
W przeciwieństwie do dokumentu w postaci fizycznej plik cyfrowy może istnieć jednocześnie w wielu lokalizacjach. Może być kopiowany bez widocznych zmian, automatycznie modyfikowany lub podlegać wpływowi procesów zachodzących bez bezpośredniego udziału człowieka.
W konsekwencji wizualna postać informacji cyfrowych niekoniecznie przesądza o ich pochodzeniu, integralności czy historii.
Dokument wyświetlany na ekranie komputera może wydawać się autentyczny, podczas gdy jego metadane wskazują na odmienny przebieg zdarzeń.
Plik może zawierać prawidłowe informacje, lecz być błędnie przypisany określonej osobie.
Zapis cyfrowy mógł zostać zabezpieczony bez zmian, a mimo to jego znaczenie może być błędnie rozumiane.
Cechy te wymagają od sądów odróżniania treści dowodów cyfrowych od okoliczności technologicznych towarzyszących ich powstaniu i zabezpieczeniu.
2.2 Oryginalność i kopie cyfrowe
Tradycyjne pojęcia prawa dowodowego często rozróżniają oryginał dokumentu i jego kopię.
W środowiskach cyfrowych rozróżnienie to może być bardziej złożone.
Proces pozyskiwania danych do celów informatyki śledczej może prowadzić do utworzenia kopii urządzenia pamięci masowej bit po bicie. Wartości kryptograficznych funkcji skrótu mogą pomóc wykazać, że kopia pozostała niezmieniona lub odpowiada danym, z których została pozyskana.
Istnienie dokładnej kopii nie przesądza jednak o autentyczności pierwotnych informacji, prawidłowym działaniu systemu źródłowego ani wiarygodności wniosków wyprowadzonych z danych.
Technicznie dokładne odwzorowanie może zachować informacje wprowadzające w błąd równie wiernie jak informacje prawidłowe.
Integralność kopii z perspektywy informatyki śledczej i wiarygodność dowodowa jej zawartości są zatem kwestiami powiązanymi, lecz odrębnymi.
2.3 Metadane i znaczniki czasu
Metadane stanowią szczególnie użyteczny przykład trudności związanych z interpretacją dowodów cyfrowych.
Plik może zawierać znaczniki czasu wskazujące, kiedy został utworzony, zmodyfikowany lub kiedy uzyskano do niego dostęp.
Na pierwszy rzut oka wartości te mogą wydawać się podstawą obiektywnej chronologii.
W praktyce ich znaczenie zależy od danego systemu operacyjnego, systemu plików, aplikacji i okoliczności technicznych.
Znacznik czasu utworzenia pliku może odzwierciedlać utworzenie określonego wpisu w systemie plików, a nie pierwotne powstanie treści dokumentu.
Kopiowanie plików między urządzeniami może wpływać na zarejestrowane daty.
Na znaczniki czasu mogą również wpływać ustawienia zegara systemowego, konfiguracje stref czasowych, procesy synchronizacji i zautomatyzowane działania oprogramowania.
W związku z tym znacznika czasu nie należy automatycznie interpretować jako dowodu, że określona osoba wykonała określoną czynność w zarejestrowanym czasie.
Właściwe pytanie nie dotyczy jedynie tego, co wskazuje znacznik czasu.
Dotyczy ono tego, co znacznik czasu rzeczywiście odzwierciedla.
Rozróżnienie to ilustruje szerszą zasadę dowodową: dane cyfrowe oraz wnioski wyprowadzane z tych danych należy oceniać oddzielnie.
3. Cztery odrębne poziomy oceny dowodów cyfrowych
Uporządkowana ocena dowodów cyfrowych powinna rozróżniać cztery poziomy analizy.
3.1 Poziom pierwszy: źródłowe dane cyfrowe
Pierwszy poziom obejmuje informacje zarejestrowane lub przechowywane przez system cyfrowy.
Przykłady obejmują:
Wpis w dzienniku systemowym.
Znacznik czasu pliku.
Zapis komunikacji sieciowej.
Zapis lokalizacji urządzenia mobilnego.
Nagłówek wiadomości e-mail.
Wpis w bazie danych.
Istnienie takich informacji nie przesądza o okolicznościach, w których zostały wygenerowane.
System może prawidłowo zarejestrować zdarzenie zgodnie ze swoim oprogramowaniem, podczas gdy samo zdarzenie nadal dopuszcza wiele interpretacji.
3.2 Poziom drugi: ustalenie z zakresu informatyki śledczej
Drugi poziom obejmuje identyfikację, wyodrębnianie, odzyskiwanie lub analizę informacji cyfrowych.
Specjalista z zakresu informatyki śledczej może korzystać ze specjalistycznego oprogramowania w celu odzyskiwania usuniętych plików, badania artefaktów systemowych, analizowania zapisów komunikacji lub rekonstruowania sekwencji zdarzeń.
Uzyskane ustalenie z zakresu informatyki śledczej może zależeć od użytego narzędzia, jego konfiguracji, metodyki badania oraz jakości dostępnych danych.
Konieczne jest zatem odróżnienie danych pierwotnych od wyników uzyskanych w drodze przetwarzania do celów informatyki śledczej.
3.3 Poziom trzeci: interpretacja biegłego
Trzeci poziom dotyczy wniosków, które biegły wyprowadza z ustaleń z zakresu informatyki śledczej.
Etap ten wymaga profesjonalnego osądu.
Na przykład badanie z zakresu informatyki śledczej może wykazać, że urządzenie komunikowało się z określoną infrastrukturą sieci komórkowej.
Jednak ustalenie dokładnej lokalizacji urządzenia lub tożsamości osoby, która posiadała je w istotnym dla sprawy czasie, może wymagać dodatkowych dowodów i założeń.
Interpretacja biegłego powinna zatem uwzględniać ograniczenia informacji źródłowych, możliwość alternatywnych wyjaśnień oraz stopień pewności uzasadniony ustaleniami.
3.4 Poziom czwarty: wniosek prawny
Czwarty poziom obejmuje określenie przez sąd znaczenia dowodowego ustaleń biegłego.
Na tym etapie sąd rozważa dopuszczalność dowodu, jego moc dowodową, mający zastosowanie ciężar dowodu oraz związek między ustaleniami technicznymi a spornymi okolicznościami faktycznymi.
Niebezpieczeństwo powstaje wówczas, gdy te cztery poziomy traktuje się jako zamienne.
Obserwacja dokonana w ramach badania z zakresu informatyki śledczej może zostać przedstawiona jako wniosek biegłego, a następnie przyjęta jako ustalenie sądu bez dostatecznego zbadania założeń łączących poszczególne etapy.
Rzetelny proces sądowy wymaga zachowania rozróżnienia między tymi poziomami analizy.
4. Łańcuch pieczy nad materiałem dowodowym: konieczny, lecz niewystarczający
Łańcuch pieczy nad materiałem dowodowym stanowi podstawowy element zabezpieczania dowodów cyfrowych.
Dokumentuje on sposób postępowania z dowodami, ich przekazywanie, przechowywanie, badanie i zabezpieczanie od momentu pozyskania do przedstawienia w sądzie.
Prawidłowa dokumentacja pomaga ustalić, czy dowody zostały zmienione, czy można ocenić ich integralność oraz czy proces badania może zostać poddany kontroli.
Łańcuch pieczy nad materiałem dowodowym nie przesądza jednak samodzielnie o poprawności interpretacji biegłego.
Urządzenie cyfrowe może zostać pozyskane z zastosowaniem uznanych procedur informatyki śledczej.
Jego dane mogą zostać wiernie zabezpieczone.
Każde przekazanie i badanie może zostać udokumentowane.
Niemniej biegły może błędnie zrozumieć artefakt systemowy, nieprawidłowo zinterpretować znacznik czasu lub wyciągnąć wnioski wykraczające poza dostępne informacje.
W takich okolicznościach dowody mogły zostać prawidłowo zabezpieczone, podczas gdy ich interpretacja pozostaje niewiarygodna.
Rozróżnienie to wskazuje, że sądy powinny badać dwa odrębne procesy.
Pierwszym jest łańcuch dowodowy, który wyjaśnia, w jaki sposób informacje cyfrowe zostały zebrane, zabezpieczone i przedstawione.
Drugim jest łańcuch wnioskowania, który wyjaśnia, w jaki sposób osoba przeprowadzająca badanie przeszła od informacji źródłowych do wniosku specjalistycznego.
Oba są niezbędne.
Kompletny łańcuch dowodowy nie może zrekompensować braku uzasadnienia łańcucha wnioskowania.
5. Rozpoznanie luki w wiedzy w badaniach prowadzonych w Stanach Zjednoczonych
5.1 Narodowy Instytut Sprawiedliwości: dowody cyfrowe a system wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych
W 2015 Narodowy Instytut Sprawiedliwości opublikował badania przeprowadzone przez autorów Sean E. Goodison, Robert C. Davis i Brian A. Jackson, zatytułowane Digital Evidence and the U.S. Criminal Justice System: Identifying Technology and Other Needs to More Effectively Acquire and Utilize Digital Evidence (Dowody cyfrowe a amerykański system wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych: identyfikacja potrzeb technologicznych i innych potrzeb służących skuteczniejszemu pozyskiwaniu i wykorzystywaniu dowodów cyfrowych).
W badaniu przeanalizowano wyzwania związane z pozyskiwaniem dowodów cyfrowych, zarządzaniem nimi, ich analizowaniem i wykorzystywaniem w amerykańskim systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.
Badacze zidentyfikowali 34 potrzeby dotyczące zwiększenia zdolności systemu do skutecznej pracy z dowodami cyfrowymi, w tym dziewięć potrzeb uznanych za wysoce priorytetowe.
Wśród poruszonych zagadnień znalazły się wyzwania technologiczne i edukacyjne stojące przed specjalistami systemu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.
Badania uwypukliły znaczenie zwiększania zdolności prokuratorów i sędziów do rozumienia i wykorzystywania dowodów cyfrowych.
Ich znaczenie wykracza poza dostępność sprzętu do badań kryminalistycznych czy personelu technicznego.
Nawet gdy dowody cyfrowe zostały prawidłowo zebrane i przeanalizowane, prawnicy nadal muszą rozumieć ich znaczenie, ograniczenia oraz właściwy sposób wykorzystania w postępowaniu dowodowym.
Badanie nie dowodzi, że wszystkim sędziom brakuje kompetencji technologicznych. Wskazuje raczej potrzeby systemowe, które uzasadniają dalszą analizę kształcenia zawodowego i zdolności instytucjonalnych.
To rozróżnienie jest istotne.
Rozpoznana potrzeba edukacyjna nie stanowi dowodu, że każde rozstrzygnięcie sądowe dotyczące dowodów cyfrowych jest niewiarygodne.
Stanowi jednak podstawę do zbadania, czy uporządkowane szkolenia mogłyby usprawnić ocenę takich dowodów.
5.2 NIST: szkolenia z nauk kryminalistycznych dla osób pełniących funkcje w wymiarze sprawiedliwości
Narodowy Instytut Standaryzacji i Technologii zbadał również ofertę kształcenia naukowego dostępną dla sędziów i prawników.
W opracowanym przez niego dokumencie Landscape Review of Forensic Science Training for Officers of the Court (Przegląd oferty szkoleń z nauk kryminalistycznych dla osób pełniących funkcje w wymiarze sprawiedliwości) przeanalizowano istniejące programy szkoleniowe oraz szerszą potrzebę pogłębiania wiedzy naukowej wśród prawników.
Inicjatywa ta nawiązywała do zastrzeżeń podniesionych w raporcie Narodowej Rady Badań Naukowych z 2009, Strengthening Forensic Science in the United States: A Path Forward (Wzmacnianie nauk kryminalistycznych w Stanach Zjednoczonych: droga naprzód).
Raport ten dotyczył ograniczeń praktyk stosowanych w naukach kryminalistycznych oraz potrzeby wzmocnienia podstaw naukowych, standardów i wiedzy w systemie wymiaru sprawiedliwości.
Projekt NIST dotyczył dostępności i struktury kształcenia prawników w zakresie nauk sądowych.
Podkreślono w nim znaczenie dostępnych, aktualnych zasobów edukacyjnych oraz współpracy między ekspertami naukowymi a prawnikami.
Zalecenia te mają szczególne znaczenie dla dowodów cyfrowych.
Technologia zmienia się szybko, a prawnicy mogą zetknąć się z nieznanymi im formami dowodów długo po zakończeniu formalnego kształcenia.
Model szkolenia ograniczony do nauczania wprowadzającego może zatem okazać się niewystarczający.
Ustawiczne doskonalenie zawodowe, wsparte praktycznymi przykładami i dostępnymi zasobami naukowymi, może stanowić skuteczniejsze podejście.
5.3 Kompendia naukowe NIST dla prawników z 2025 r.
W marcu 2025 r. NIST opublikował publikację Informational Scientific Primers for Officers of the Court: Intended to Strengthen Use of Forensic Science Evidence (Informacyjne kompendia naukowe dla osób pełniących funkcje w wymiarze sprawiedliwości: w celu wzmocnienia wykorzystania dowodów z zakresu nauk sądowych).
W publikacji przedstawiono 17 kompendiów naukowych opracowanych z myślą o wspieraniu sędziów i prawników w rozumieniu zasad naukowych istotnych dla dowodów z zakresu nauk sądowych.
Tematyka obejmuje metody naukowe, walidację, pomiar, wskaźniki błędów, zapewnianie jakości, rozumowanie statystyczne oraz komunikowanie ustaleń naukowych.
Inicjatywa ta odzwierciedla ważną zasadę instytucjonalną: prawnicy odnoszą korzyści z informacji opartych na podstawach naukowych, niezależnych od przeciwstawnych stanowisk prezentowanych w poszczególnych sprawach.
Rozumienie terminologii naukowej nie oznacza jednak automatycznie zdolności do krytycznej oceny konkretnego wniosku z badań sądowych.
Sędzia może rozumieć znaczenie wskaźnika błędów, nie dostrzegając, że podany wskaźnik nie ma zastosowania do konkretnej metody lub badanych okoliczności.
Podobnie prawnik może rozumieć pojęcie walidacji, nie wiedząc, czy narzędzie do badań sądowych zostało zwalidowane w odniesieniu do dokładnie tego zadania, które wykonano.
Rozróżnienie to stwarza możliwość zastosowania bardziej specjalistycznego podejścia edukacyjnego.
Kolejnym krokiem nie jest jedynie dostarczenie dodatkowych informacji technicznych, lecz opracowanie praktycznych metod oceny tego, w jaki sposób ustalenia naukowe uzasadniają wnioski prawne.
6. Zeznania biegłych a niezależna odpowiedzialność sądu
Zeznania biegłych odgrywają zasadniczą rolę we współczesnych postępowaniach sądowych.
Biegli pomagają sądom w zrozumieniu zagadnień wymagających specjalistycznej wiedzy naukowej, technicznej lub zawodowej.
Biegli z zakresu informatyki śledczej mogą wyjaśniać działanie systemów komputerowych, znaczenie odzyskanych danych, ograniczenia poszczególnych metod badań sądowych oraz znaczenie ustaleń technicznych.
Zeznania biegłych muszą jednak pozostawać przedmiotem oceny sądowej.
Biegły dostarcza wiedzy specjalistycznej.
Sąd zachowuje odpowiedzialność za rozstrzyganie o dopuszczalności dowodów, ocenę ich mocy dowodowej oraz ustalanie spornych faktów.
W postępowaniach federalnych w Stanach Zjednoczonych reguła 702 Federalnych Reguł Dowodowych (Federal Rule of Evidence 702) określa wymogi dotyczące zeznań biegłych.
Reguła ta dotyczy kwalifikacji biegłego, wystarczalności podstawy faktycznej, wiarygodności zastosowanych zasad i metod oraz ich rzetelnego zastosowania do okoliczności faktycznych.
Nowelizacja reguły 702 z 2023 r. wzmocniła odpowiedzialność sądu za ustalenie, że określone w tej regule wymogi dopuszczalności zostały spełnione zgodnie z właściwym standardem rozstrzygania kwestii wstępnych.
Wymogi te są szczególnie istotne w badaniach z zakresu informatyki śledczej.
Użycie uznanego oprogramowania do badań sądowych nie przesądza automatycznie o wiarygodności każdego wniosku uzyskanego za jego pomocą.
Podobnie kwalifikacje zawodowe biegłego nie znoszą potrzeby oceny metodologii zastosowanej w konkretnej sprawie.
Sąd musi być w stanie odróżnić wiarygodność narzędzia, wiarygodność procesu badawczego oraz wiarygodność ostatecznej interpretacji dokonanej przez biegłego.
Rozróżnienie to ma również znaczenie dla wykazywania autentyczności na podstawie reguł 901 i 902 Federalnych Reguł Dowodowych (Federal Rules of Evidence 901 and 902).
Wykazanie, że zapis pochodzi z określonego systemu elektronicznego, nie musi oznaczać, że każdy wywiedziony z niego wniosek faktyczny jest prawidłowy.
Wykazywanie autentyczności i interpretacja pełnią odmienne funkcje dowodowe.
7. Ryzyko bezkrytycznego polegania na autorytecie biegłego
Sędziowie z konieczności korzystają z pomocy biegłych w sprawach wykraczających poza zakres wiedzy powszechnej.
Korzystanie z takiej pomocy jest właściwe i często niezbędne.
Trudność pojawia się wówczas, gdy złożoność techniczna uniemożliwia merytoryczną ocenę rozumowania biegłego.
Opinia biegłego może zawierać zaawansowaną terminologię, obszerną dokumentację techniczną oraz wnioski wyrażone z pozorną pewnością.
Jednak siła opinii zależy od dowodów i rozumowania, które ją uzasadniają, a nie jedynie od złożoności sposobu jej przedstawienia.
Sprawozdanie z badań sądowych może trafnie opisywać proces techniczny, a jednocześnie zawierać wnioski wykraczające poza ustalenia stanowiące ich podstawę.
Na przykład dowód uzyskania dostępu do konta użytkownika nie musi ustalać tożsamości osoby odpowiedzialnej za uzyskanie tego dostępu.
Zapis cyfrowy może wykazywać, że urządzenie połączyło się z usługą, nie ustalając przy tym, kto sprawował kontrolę nad urządzeniem.
Odzyskany plik może wykazywać, że informacja istniała na nośniku danych, nie dowodząc, że jego właściciel ją utworzył, przeglądał lub świadomie posiadał.
Rozróżnienia te mogą zostać przeoczone, gdy wnioski biegłych są przyjmowane bez dostatecznego zbadania alternatywnych wyjaśnień.
Kształcenie sędziów powinno zatem koncentrować się nie tylko na rozumieniu pojęć technicznych, lecz także na ocenie struktury rozumowania biegłych.
Do zasadniczych pytań należą:
Jakie informacje zaobserwowano bezpośrednio?
Jakie informacje uzyskano w drodze wnioskowania?
Jakie założenia były konieczne do sformułowania wniosku?
Czy rozważono alternatywne wyjaśnienia?
Czy proces badawczy można poddać niezależnej weryfikacji lub odtworzyć?
Jakie ograniczenia dotyczą zastosowanej metodologii?
Czy stopień pewności wyrażony przez biegłego trafnie odzwierciedla dostępny materiał dowodowy?
Pytania te nie wymagają od sędziów, aby stali się specjalistami prowadzącymi badania sądowe.
Wymagają natomiast, aby sędziowie w sposób świadomy i krytyczny oceniali związek między dowodami technicznymi a wnioskami specjalistycznymi.
8. Dokładność techniczna nie musi oznaczać pewności prawnej
Jednym z najistotniejszych zagrożeń przy ocenie dowodów cyfrowych jest założenie, że technicznie poprawny wynik musi uzasadniać rozstrzygający wniosek prawny.
System komputerowy może dokładnie rejestrować zdarzenie zgodnie ze swoimi zaprogramowanymi funkcjami.
Zarejestrowane zdarzenie może jednak nie dowodzić wszystkich związanych z nim okoliczności faktycznych.
Rozważmy dziennik systemowy wskazujący, że w określonym czasie uzyskano dostęp do konta.
Dziennik może wiarygodnie wykazywać, że system zarejestrował zdarzenie uzyskania dostępu.
Może jednak nie wykazywać, czy posiadacz konta osobiście zainicjował dostęp, czy z konta skorzystała inna upoważniona osoba lub czy aktywność była wynikiem zautomatyzowanego albo nieautoryzowanego procesu.
Podobnie historia lokalizacji urządzenia mobilnego może uzasadniać wnioski dotyczące przybliżonego położenia urządzenia, nie ustalając jednoznacznie lokalizacji jego właściciela.
Rozróżnienie między dokładnością zarejestrowanego zdarzenia a zasadnością wywiedzionego z niego wniosku ma zasadnicze znaczenie.
Dowody cyfrowe należy oceniać według tego, co mogą racjonalnie wykazać, a nie według tego, co sugeruje ich pozorna precyzja.
9. Sztuczna inteligencja i nowe wyzwania dowodowe
Sztuczna inteligencja wprowadza dodatkową złożoność do oceny dowodów cyfrowych.
Systemy generatywnej AI mogą tworzyć lub modyfikować tekst, obrazy, dźwięk i materiały wideo w sposób, który może utrudniać wykazywanie autentyczności.
Jednocześnie systemy analityczne wspomagane przez AI mogą być wykorzystywane do klasyfikowania informacji, identyfikowania wzorców, przetwarzania dużych zbiorów danych lub wspierania badań sądowych.
Zastosowania te rodzą pytania o przejrzystość, odtwarzalność, walidację oraz wiarygodność wniosków generowanych maszynowo.
Gdy zautomatyzowany system generuje wynik analityczny, sąd może potrzebować zrozumienia zależności między danymi wejściowymi, metodą przetwarzania a wynikiem.
Fakt, że wynik został wygenerowany przez zaawansowany system obliczeniowy, nie przesądza o jego wiarygodności dowodowej.
Podobnie obecność treści wygenerowanych lub zmodyfikowanych przez AI nie musi oznaczać, że zapis jest niedopuszczalny jako dowód lub niewiarygodny pod każdym względem.
Istotne pytania zależą od celu, w jakim dowód jest przedstawiany, metod zastosowanych do wykazania jego autentyczności oraz wniosków, które mają zostać z niego wyprowadzone.
Pojawienie się AI wzmacnia zatem istniejącą zasadę, zamiast ją zastępować.
Wyniki działania technologii należy oceniać z uwzględnieniem ich źródła, metodologii, ograniczeń oraz znaczenia dowodowego.
10. W kierunku uporządkowanych ram sądowej oceny dowodów cyfrowych
Wyzwania omówione w niniejszym artykule przemawiają za opracowaniem uporządkowanego podejścia do oceny dowodów cyfrowych.
Proponowane ramy mogą obejmować analizę siedmiu wymiarów.
Identyfikacja źródła
Jaki system wygenerował informacje i co wiadomo o jego działaniu?
Pozyskiwanie
W jaki sposób informacje zostały zebrane, wyodrębnione lub odzyskane i w jakich warunkach technicznych?
Integralność i zabezpieczenie
Czy istotne informacje zostały zabezpieczone i czy można zidentyfikować zmiany lub pominięcia?
Rzetelność metodologiczna
Czy metody analityczne były odpowiednie do przeprowadzonego badania i co wiadomo o ich walidacji oraz ograniczeniach?
Interpretacja i alternatywne wyjaśnienia
Czy wniosek biegłego wynika z ustaleń i czy rozważono wiarygodne alternatywne wyjaśnienia?
Przejrzystość i niezależna weryfikacja
Czy proces badawczy można zrozumieć, zweryfikować oraz, w stosownych przypadkach, odtworzyć?
Znaczenie dowodowe
Co dane ustalenie wykazuje w odniesieniu do spornych faktów, a co pozostaje niepewne?
Te proponowane ramy mają służyć jako pomoc analityczna, a nie jako nowy prawny standard dopuszczalności dowodów.
Ich celem jest pomoc sędziom i prawnikom w uporządkowaniu pytań niezbędnych do merytorycznej oceny dowodów z zakresu informatyki śledczej.
Ramy te pozostają koncepcyjne i wymagają dalszego opracowania oraz walidacji empirycznej.
11. Potrzeba badań empirycznych i kształcenia sędziów
Opracowywaniu ram analitycznych powinny towarzyszyć badania empiryczne.
Zasadnicze pytanie badawcze dotyczy tego, czy uporządkowane szkolenie zwiększa zdolność prawników do identyfikowania słabości metodologicznych i nieuzasadnionych wniosków w dowodach z zakresu informatyki śledczej.
Możliwy projekt badania obejmowałby realistyczne scenariusze dowodowe oparte na zapisach komputerowych, danych z urządzeń mobilnych, metadanych oraz opiniach biegłych.
Uczestników można byłoby poprosić o ocenę dowodów przed ukierunkowanym szkoleniem i po jego odbyciu.
Ich odpowiedzi można byłoby oceniać pod kątem zdolności do odróżniania obserwacji od interpretacji, identyfikowania alternatywnych wyjaśnień, rozpoznawania ograniczeń metodologicznych oraz formułowania istotnych pytań do biegłych składających zeznania.
Badanie mogłoby również ustalić, czy poprawa utrzymuje się w czasie oraz czy różne metody kształcenia przynoszą odmienne rezultaty.
Takie badanie pomogłoby odróżnić ogólną znajomość technologii od praktycznej zdolności do krytycznej oceny dowodów cyfrowych.
Hipoteza zakłada, że uporządkowane kształcenie oparte na analizie przypadków może poprawić rozumowanie dowodowe.
Pozostaje to jednak twierdzeniem wymagającym zbadania empirycznego, a nie ustalonym wynikiem badań.
12. Dyskusja: kompetencje technologiczne czy kompetencje sędziowskie w zakresie krytycznej oceny?
Zasadnicze rozróżnienie przedstawione w niniejszym artykule dotyczy kompetencji technologicznych oraz kompetencji sędziowskich w zakresie krytycznej oceny.
Kompetencje technologiczne obejmują rozumienie terminologii, systemów i procesów związanych z dowodami cyfrowymi.
Kompetencje sędziowskie w zakresie krytycznej oceny obejmują ocenę tego, czy wniosek techniczny znajduje dostateczne oparcie w dostępnych informacjach.
Oba rodzaje kompetencji są ważne, lecz nie są wzajemnie zastępowalne.
Sędzia może rozumieć, czym są metadane, nie dostrzegając, że konkretne pole metadanych nie dowodzi twierdzenia przedstawionego przez biegłego.
Prawnik może rozumieć, jak przebiega tworzenie obrazów nośników na potrzeby informatyki śledczej, nie identyfikując nieuzasadnionego wniosku w sporządzonym na tej podstawie sprawozdaniu.
Skuteczne kształcenie musi zatem obejmować zarówno wiedzę techniczną, jak i ocenę rozumowania specjalistycznego.
Szczególnie ważne są trzy kompetencje.
Pierwszą jest umiejętność identyfikowania źródła i struktury dowodów cyfrowych.
Drugą jest umiejętność odróżniania obserwacji technicznych, interpretacji biegłych oraz wniosków prawnych.
Trzecią jest umiejętność formułowania pytań ujawniających założenia, niepewności i ograniczenia leżące u podstaw opinii biegłego.
Kompetencje te mogą wzmacniać stosowanie istniejących zasad dowodowych, nie wymagając od sędziów samodzielnego prowadzenia badań sądowych.
Celem nie jest zastąpienie wiedzy specjalistycznej.
Chodzi o zapewnienie, aby wiedza specjalistyczna pozostawała przedmiotem rzeczywistej kontroli sądowej.
13. Wnioski końcowe
Dowody cyfrowe stały się integralną częścią współczesnych postępowań sądowych.
Ich rosnące znaczenie wymaga od sądów zajmowania się zagadnieniami wykraczającymi poza tradycyjne pojęcia autentyczności dokumentów i zabezpieczania dowodów.
Wiarygodność dowodów cyfrowych zależy nie tylko od sposobu zebrania i zabezpieczenia informacji, lecz także od sposobu ich analizy, interpretacji oraz powiązania ze spornymi faktami.
Technicznie poprawne ustalenie z badań sądowych nie musi uzasadniać każdego wywiedzionego z niego wniosku.
Podobnie należycie udokumentowany łańcuch zabezpieczenia i przekazywania materiału dowodowego sam w sobie nie przesądza o wiarygodności interpretacji biegłego.
Inicjatywy badawcze i edukacyjne podejmowane przez National Institute of Justice oraz National Institute of Standards and Technology świadczą o instytucjonalnym uznaniu potrzeby pogłębiania wiedzy naukowej i technologicznej przedstawicieli zawodów prawniczych.
Kolejnym wyzwaniem jest przełożenie tej wiedzy na praktyczne metody oceny sądowej.
W niniejszym artykule proponuje się, aby edukacja w zakresie dowodów cyfrowych wykraczała poza terminologię techniczną i obejmowała uporządkowaną ocenę relacji między danymi, metodologią informatyki śledczej, interpretacją biegłego a wnioskami prawnymi.
Takie podejście może przyczynić się do lepiej uzasadnionego rozumowania sądowego, skuteczniejszego badania zeznań biegłych oraz pełniejszego zrozumienia ograniczeń dowodów cyfrowych.
Konieczne są dalsze badania w celu opracowania, przetestowania i walidacji metod edukacyjnych umożliwiających realizację tych celów.
Sędziowie nie muszą stawać się informatykami. Potrzebują wiedzy i narzędzi analitycznych niezbędnych do ustalenia, czego dowody cyfrowe rzeczywiście dowodzą, czego nie dowodzą oraz czy wnioski biegłego znajdują oparcie w rzetelnych metodach.
Rozróżnienie to ma fundamentalne znaczenie dla odpowiedzialnego wykorzystania dowodów cyfrowych we współczesnych sądach.
Bibliografia
Shani Roffeh. Aktualna książka dostępna w serwisie Amazon.
https://www.amazon.com/dp/B0BRGFJ1WD
Goodison, S. E., Davis, R. C., & Jackson, B. A. (2015). Digital Evidence and the U.S. Criminal Justice System: Identifying Technology and Other Needs to More Effectively Acquire and Utilize Digital Evidence. RAND Corporation / National Institute of Justice. NCJ 248770.
National Institute of Standards and Technology. Landscape Review of Forensic Science Training for Officers of the Court.
https://www.nist.gov/programs-projects/landscape-review-forensic-science-training-officers-court
Jones, J., Farrell, L., & Benson, L. M. (2025). Informational Scientific Primers for Officers of the Court: Intended to Strengthen Use of Forensic Science Evidence. NIST Special Publication 1500-28.
https://doi.org/10.6028/NIST.SP.1500-28
National Research Council. (2009). Strengthening Forensic Science in the United States: A Path Forward. National Academies Press.
https://doi.org/10.17226/12589
Federal Rule of Evidence 702 — Zeznania biegłych.
https://www.law.cornell.edu/rules/fre/rule_702
Federal Rule of Evidence 901 — Uwierzytelnianie lub identyfikacja dowodów.
https://www.law.cornell.edu/rules/fre/rule_901
Federal Rule of Evidence 902 — Dowody niewymagające dodatkowego uwierzytelnienia.
https://www.law.cornell.edu/rules/fre/rule_902
Daubert v. Merrell Dow Pharmaceuticals, Inc., 509 U.S. 579 (1993).
O autorze
Dr. Shani Roffeh, Adv jest adwokatką i badaczką prawa zajmującą się zagadnieniami na styku prawa, informatyki, cyberbezpieczeństwa i dowodów cyfrowych. Jej książka specjalistyczna dotyczy pozyskiwania, zabezpieczania, uwierzytelniania oraz sądowej oceny dowodów elektronicznych. Jej zainteresowania badawcze obejmują wiarygodność badań z zakresu informatyki śledczej, zeznania biegłych, sądową ocenę ustaleń technologicznych oraz relację między dowodami naukowymi a podejmowaniem decyzji prawnych.